We wrześniu 2025 r. do szkół ponadpodstawowych wszedł nowy przedmiot – edukacja obywatelska. To jedna z najważniejszych zmian ostatnich lat w polskiej edukacji, mająca na celu przygotowanie młodych ludzi do świadomego uczestnictwa w życiu społecznym i publicznym. Edukacja obywatelska kładzie nacisk na współpracę i odpowiedzialność, czyli na wartości, które stanowią fundament nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego.
Nowy przedmiot i nowy sposób myślenia o wychowaniu
Edukacja obywatelska to nie tylko nauka o prawach i obowiązkach obywatela. To przede wszystkim kształtowanie postawy sprawczości, czyli przekonania, że każdy może mieć realny wpływ na otaczającą rzeczywistość. Uczniowie uczą się podejmowania decyzji i działania na rzecz wspólnoty.
Program przedmiotu obejmuje trzy obowiązkowe elementy:
wiedzę i umiejętności, uporządkowane w siedmiu działach tematycznych, odpowiadających kolejnym kręgom wspólnot, w których funkcjonuje uczeń;
działania obywatelskie, w ramach których uczniowie realizują cztery inicjatywy społeczne, takie jak wolontariat, sonda uliczna czy udział w lokalnych wydarzeniach;
projekt edukacyjny, który rozwija kompetencje badawcze i organizacyjne, ucząc planowania i współpracy.
Uczniowie nie tylko poznają zasady funkcjonowania państwa i społeczeństwa, lecz także doświadczają ich w działaniu. Takie podejście sprawia, że teoria naturalnie łączy się z codziennymi sytuacjami, które młodzi ludzie znają ze swojego otoczenia.
Jak uczyć edukacji obywatelskiej?
Podstawa programowa kładzie nacisk na autonomię nauczyciela i możliwość dostosowania tematów do lokalnego kontekstu. Obok treści obowiązkowych są obecne tematy fakultatywne, z których nauczyciel wybiera te najlepiej odpowiadające potrzebom klasy.
Instytut Badań Edukacyjnych rekomenduje stosowanie w nauczaniu edukacji obywatelskiej metod aktywizujących, jak debata, symulacja, odgrywania ról, analiza SWOT czy drzewo decyzyjne, które rozwijają umiejętność krytycznego myślenia i współpracy. Nauczyciele są też zachęcani do przenoszenia nauki poza salę lekcyjną: do odwiedzania instytucji publicznych, sądów, urzędów czy organizacji pozarządowych, a także do spotkań z lokalnymi liderami czy świadkami historii.
Edukacja obywatelska z Operonem – przewodnik i podręcznik
Aby ułatwić nauczycielom prowadzenie zajęć z nowego przedmiotu, Wydawnictwo Operon przygotowało specjalny przewodnik. To praktyczne narzędzie, które porządkuje wszystkie najważniejsze informacje i wspiera w planowaniu pracy dydaktycznej.
W broszurze znajdują się m.in.:
wskazówki organizacyjne dotyczące nowego przedmiotu,
rekomendacje metod nauczania zgodnych z wytycznymi IBE,
fragment podręcznika Operonu,
lista tematów fakultatywnych wraz z komentarzami,
oraz informacje o wyjątkowej publikacji – „Konstytucja RP. Przewodnik dla młodych obywateli”.
Operon opracował podręcznik dla liceum i technikum oraz dla branżowej szkoły I stopnia (https://sklep.operon.pl/szkoly-ponadpodstawowe.html). Co istotne, treść powstała we współpracy z nauczycielami, którzy aktywnie uczestniczyli w konsultacjach i decydowali o doborze tematów fakultatywnych. Dzięki temu podręczniki są nie tylko zgodne z podstawą programową, lecz także maksymalnie praktyczne i dostosowane do realiów pracy szkolnej.
Autorami publikacji są:
dr Zbigniew Smutek – doktor nauk humanistycznych w zakresie nauki o polityce,
dr Beata Surmacz – doktor Instytutu Europy Środkowej w Lublinie i prodziekan Wydziału Politologii w Lublinie,
Jan Maleska – nauczyciel historii, WOS-u i edukacji społeczno-prawnej, absolwent Wydziału Prawa i Administracji na Uniwersytecie w Lublinie.
Wspólna praca zespołu autorskiego zaowocowała podręcznikiem, który w przystępny sposób prezentuje najważniejsze zagadnienia i stanowi realne wsparcie dla nauczycieli w kształtowaniu postaw obywatelskich.
Edukacja obywatelska uczy młodych ludzi świadomego uczestnictwa w życiu społecznym. Wspiera rozumienie mechanizmów funkcjonowania państwa oraz znaczenia wartości demokratycznych, które kształtują wspólnotę. Dzięki niej uczniowie uczą się, że ich głos ma znaczenie, a aktywność obywatelska realnie wpływa na otaczającą ich rzeczywistość.
